Historia miasta
DOLNÝ KUBÍN
Dawna siedziba żupy orawskiej, centrum administracyjne powiatu Dolny Kubin, kulturalne centrum Orawy
Miasto Dolny Kubin jest małe pod względem liczby mieszkańców, ale znaczące dla dziedzictwa kulturowego narodu słowackiego.
Miasto ma wyjątkowo korzystne i atrakcyjne położenie geograficzne. Prowadzą przez nie europejskie trasy łączące kraje bałtyckie z Bałkanami, z Europą Środkową i regionem Apeninów.
Dolny Kubin znajduje się w północno-zachodniej Słowacji. Jego współrzędne geograficzne to 49°12' 25" szerokości i 19°18' 25" długości, wysokość nad poziomem morza 468 m, ale osadnictwo sięga nawet powyżej wysokości 550 m n.p.m.
Środkową część terenów stanowi Pogórze Orawskie charakteryzujące się bogatym i zróżnicowanym ukształtowaniem terenu. Wzdłuż rzeki Orawa, która przepływa przez region, występuje pasmo skalne zbudowane z twardych skał wapiennych. Z punktu widzenia geobotanicznego tereny Dolnego Kubina należą do regionu flory zachodniokarpackiej, części zachodniobeskidzkiej – Orawska Magura, Pogórze Orawskie i części Karpat Wysokich – Góry Choczańskie i Mała Fatra.
Na terytorium Dolnego Kubina składają się tereny samego miasta oraz tereny kilku dawnych miasteczek, dzisiaj jego dzielnic – Veľký Bysterec, Malý Bysterec, Beňova Lehota, Záskalie, Jelšava, Mokraď, Kňažia, Medzihradné i Srňacie.
Na terenie miasta znajduje się kilka znaczących znalezisk archeologicznych. Pochodzą one głównie z młodszej epoki brązowej, kiedy zasadniczą część mieszkańców stanowił lud łużycki, który przybył z terenów Słowacji Środkowej (głównie z Liptowa i Turca) i przyniósł ze sobą swoją specyficzną kulturę. Obecność osadnictwa słowiańskiego potwierdzają dokumenty z IX w. n.e. Grodem obronnym już w okresie wielkomorawskim były Trniny nad Dolnym Kubinem.
Kubin po raz pierwszy wspominany jest w dokumencie z 6 stycznia 1314. Osada rozwijała się jako wieś należąca do Zamku Orawskiego. W późniejszym okresie była na przemian majątkiem króla węgierskiego i wpływowych oligarchów.
Kamieniem milowym w historii Dolnego Kubina jest rok 1632, kiedy zarządca dóbr orawskich Gašpar Illésházy za roczną opłatę 400 złotych podniósł Dolny Kubin do rangi miasteczka i udzielił mu prawa organizowania cotygodniowych targów w niedzielę i dwóch dorocznych jarmarków na św. Katarzynę oraz w niedzielę palmową. Przywileje nakazywały pod karą mieszkańcom Dolnego Kubina budować tylko ładne i schludne domy, wyremontować miejski szpital i szkołę. W 1633 r. władca Ferdynand II. wydał nowe przywileje, w których Dolnemu Kubinowi poza dotychczasowymi dwoma zezwolił na organizowanie jeszcze dwóch wolnych dorocznych jarmarków.
Druga połowa XVII wieku to bardzo niespokojne czasy w historii Dolnego Kubina. Powstanie szlachty węgierskiej i najazdy polsko-litewskich wojsk wyrządziły tu znaczne szkody. Starając się poprawić sytuację ekonomiczną miasta zarządca dóbr orawskich Juraj Erdödy 30 czerwca 1696 wydał przywilej pobierania myta na brodzie pod Dolnym Kubinem.
Ostatni przywilej nadał miasteczku król Karol III w 1712 r. Potwierdzał on wszystkie poprzednie przywileje bez zmian i zezwalał na organizację jeszcze jednego jarmarku w niedzielę. Jednocześnie zwalniał on mieszkańców z myta na lądzie i wodzie.
Miasto zaczęło się wyraźniej zmieniać po 1683 r., kiedy organizowano tu generalne i partykularne kongregacje żupne i kiedy ostatecznie zdecydowano, że będzie ono siedzibą żupy. W 1726 r. komitat orawski udostępnił grunty pod budowę siedziby. Budynek został wybudowany z miejscowego kamienia.
Po pożarze w 1834 r. rozpoczęto jak na ówczesne czasy wielką przebudowę całego Dolnego Kubina. Podjęto daleko idące działania przeciwpożarowe. Mimo to już w 1834 r. wybuchł w mieście kolejny pożar. Urząd żupny, komitat orawski i miasteczko uzgodniły całkowitą przebudowę prawej strony rynku. Dzięki nowemu podziałowi gruntów budowlanych umożliwiono budowę domów miejskiego typu i osiągnięto regularność kształtów rynku. Dolny Kubin z czasem zyskał miejski charakter.
W XIX wieku Dolny Kubin coraz wyraźniej wpisywał się w świadomość Słowaków. Urodziło się tu lub działało wiele osobistości, które miały wpływ na rozwój kultury i nauki słowackiej oraz miały wyraźny udział w słowackim ruchu narodowym. Niewątpliwie należał do nich Janko Matúška, autor słów hymnu słowackiego, największy słowacki poeta Pavol Országh Hviezdoslav, znany miłośnik i kolekcjoner książek Vavrinec Čaplovič, lekarz i pisarz Ladislav Nádaši Jégé, proboszcz i znany działacz narodowy Andrej Radlinský oraz wiele innych znaczących osób.
Od drugiej połowy XIX wieku w Dolnym Kubinie bogatą działalność prowadziło Towarzystwo przy bibliotece Čaploviča. Jego celem było nie tylko wykorzystywanie bogatych zbiorów, ale głównie rozwijanie badań regionalnych Orawy, Turca i Liptowa, co jak na ówczesne czasy było warte uwagi.
Dolný Kubín stanowił także żyzną glebę dla działalności Macierzy Słowackiej. Jej założycielami byli czołowi przedstawiciele słowackiej inteligencji. Intensywne życie narodowe nie ucichło w Dolnym Kubinie nawet w czasach silnej madziaryzacji. Organizowano tu słowackie ochotnicze przedstawienia, działał tu słowacki zespół pieśni.
Miasto zachowało pozycję kulturowego centrum Orawy także po 1918 r. Miała tu swoją siedzibę także duża przemysłowa spółka akcyjna Oravský priemysel. Przedsiębiorstwo posiadało tartak, młyn i po 1919 r. elektrownię. W 1931 r. w mieście zaczęto budować wodociąg, regulować brzeg rzeki Orawa, brukować rynek i ulice. Brak mieszkań na początku lat trzydziestych był przyczyną budowy także 8 mieszkaniowego domu, będącego własnością powiatu. W Dolnym Kubinie znajdowały się koszary, które w drugiej połowie lat dwudziestych zmieniły swój wygląd dzięki wybudowaniu nowych murowanych obiektów.
Prace budowlane zakrojone na szerszą skalę w mieście zaczęto prowadzić po 1945 r. Rozpoczęto budowę mieszkań, budynków użyteczności publicznej i zakładów przemysłowych.
Znaczący okres dla miasta rozpoczął się po 1960 r. Wynikało to z nowego podziału administracyjnego, kiedy na Orawie z powiatów Namiestowo, Trstiena i Dolny Kubin stworzono jeden powiat z siedzibą w Dolnym Kubinie. Po wielu latach Dolny Kubin znów stał się siedzibą władz całej Orawy. W 1972 r. Dolny Kubin zyskał rangę centrum regionu. W samym mieście zamieszkiwało 11 740 mieszkańców, ale stanowiło ono stolicę aglomeracji, której liczba ludności liczyła 29 847 mieszkańców. W tym okresie Dolny Kubin należał do miast z najniższą średnią wieku mieszkańców.
Nowy okres dla Dolnego Kubina rozpoczął się po 1989 r. Zmienione warunki społeczno-polityczne znalazły swoje odzwierciedlenie także w życiu miasta.
Po zredukowaniu osiedlowego budownictwa mieszkaniowego pod koniec lat osiemdziesiątych, władze miasta swoją uwagę skierowały na wybudowanie obiektów użyteczności publicznej, infrastruktury technicznej oraz podjęły działania zmierzające do poprawy środowiska naturalnego obywateli oraz podkreślenia charakteru centrum regionu Orawy.
W centralnej części osiedla Brezovec została zrealizowana budowa centrum ekumenicznego – kościoła rzymsko-katolickiego.
W celu umożliwienia mieszkańcom uprawiania sportów i wypoczynku uregulowano rzekę Orawę i poszerzono ofertę wypoczynku zimowego.
PAMIĄTKI HISTORYCZNE I ZABYTKI MIASTA
Najstarsze zachowane zabytki o charakterze architektonicznym i artystycznym pochodzą z XIV w. Z okresem tym jest związany budynek pierwszego gotyckiego kościoła w Dolnym Kubinie, który w 1627 r. został rozbudowany, a w 1725 wprowadzono elementy barokowe.
Najważniejszym zabytkiem architektonicznym Dolnego Kubina z okresu średniowiecza jest jego rynek. Miejsce to podlegało rozwojowi, w średniowieczu nie miało dzisiejszego rozmachu i charakteru. Do XVII wieku charakteryzowała go zabudowa drewniana. Później także budowano drewniane domy, ale przywileje miejskie w XVII w., targi, jarmarki, myto i przeniesienie siedziby żupy orawskiej z Veličnej do Dolnego Kubina po 1683 r. przyczyniły się do budowy domów kamiennych przede wszystkim w środkowej części rynku. Niektóre z nich po przebudowach zachowały się do dziś.
W ostatnim trzydziestoleciu XVII wieku wybudowano żupny dom, który został rozbudowany w 1758 r. przez połączenie z domem sąsiednim, dobudowano kolejne piętro i zmieniono wygląd fasady, dzięki czemu stał się budynkiem trzypiętrowym z arkadowym podwórzem. Jego funkcję podkreśla polichromowana piaskowcowa płaskorzeźba przedstawiająca herb miasta żupnego z XVIII wieku na neobarokowej fasadzie z 1896 r. między pierwszym a drugim piętrem.
Budownictwo pod koniec XVIII i na początku XIX wieku zaktywizowało działalność rzemieślników, zwłaszcza murarzy, także w Dolnym Kubinie. Okres ten miał pozytywny wpływ na budownictwo także w dzisiejszych dzielnicach Dolnego Kubina. W najbliższej – Záskalie, zachował się dwupiętrowy kamienny budynek przy domu nr 16 i 17 z pierwszej połowy XVIII w. W pobliskiej Mokradi nowy właściciel Abaffy odnowił w stylu barokowym i zabudował do renesansowego dworku kaplicę, a w Kňažej w drugiej poł. XVIII w. w miejscu starszego drewnianego kościoła na wzgórzu nad wioską wybudowano murowany kościół barokowy.
Późniejszy i już w stylu empire – z pierwszego trzydziestolecia XIX w. jest dworek w Malom Bysterci. Jest jednopiętrowy, posiada środkowy portyk, na którym znajduje się balkon z kamienną balustradą. Do naszych czasów w Dolnym Kubinie zachowało się wiele domów ludowych. Warto zwrócić uwagę na wyremontowany dom farbiarzy w Kohútovom sade, mieszkał w nim działacz kulturalny T. H. Florin.
W latach osiemdziesiątych XIX wieku zaczęto na fundamentach pierwszego dolnokubińskiego kościoła budować rzymsko-katolicki kościół parafialny. Wnętrza malowała i odnawiała pracownia Slovenské umenie w 1939 r. Z tego samego roku pochodzą także rysunki Edmunda Maszányego. Epitafium Jóba Zmeškala i jego małżonki z domu Szent-Ivanyi pochodzi z roku 1622 a obraz Św. Katarzyna z roku 1764.
Kościół ewangelicki wyznania augsburskiego został wybudowany w miejscu zniszczonego w wyniku pożaru kościoła tolerancyjnego w latach 1893-1894. W 1934 r. na podstawie projektu Jána Háli wymalował Anton Bodnár.
Liczba obiektów architektury monumentalnej i użytkowej powiększyła się w 1888 r. o budynek szkoły handlowej, a w 1906 r. o budynek dla biblioteki Čaploviča.
Należy wspomnieć także budowę pomnika Hviezdoslava, który został postawiony przed budynkiem biblioteki Čaploviča. Rzeźbę w 1936 r. stworzył Fraňo Štefunko. Poza nią na prostym postumencie znajdują się cztery leżące bloki kamienne ozdobione płaskorzeźbami, napisami i tekstami. Po przeciwnej stronie ulicy znajduje się dom, w którym mieszkał i pracował poeta po przyjeździe z Namiestowa aż do swojej śmierci – ponad dwadzieścia lat.
Ofiarom wojen w mieście poświęconych jest wiele tablic pamiątkowych. Z innych tablic możemy dowiedzieć się, że urodziły się tu lub tworzyły znaczące osobistości słowackiego życia kulturalnego.
Podobnie jak Cmentarz Narodowy w Martinie, także kubiński z czasem staje się cmentarzem narodowym w ramach swojego regionu. Wiele pochowanych tu osób wykracza poza wąskie ramy regionalne, mają znaczenie ogólnonarodowe. Cmentarz powoli uzyskiwał swój dzisiejszy charakter. W świadomość zaczął wpisywać się od 1866 roku, kiedy pochowano na nim Leopolda Brucka, w 1877 r. Janka Matúškę, później Baltazára Demiána, Samuela Nováka, ale swoje znaczenie uzyskał zwłaszcza po roku 1921, kiedy znalazł się tu grób największego słowackiego poety Pavla Országha Hviezdoslava. W kolejnych latach chowano tu innych orawskich działaczy, pisarzy, organizatorów życia kulturalnego na Orawie.
MUZEUM P. O. HVIEZDOSLAVA
Impulsem do powstania muzeum były pamiątki po poecie, które do biblioteki Čaploviča przekazała jego małżonka Ilona Országhová, z domu Nováková, ale muzeum z prawdziwego zdarzenia mimo wielu starań nie udało się jednak założyć. Konkretnie o muzeum zaczęto mówić dopiero przy okazji 25. rocznicy śmierci poety (w roku 1946). Muzeum otwarto 13 listopada 1954 na pierwszym piętrze budynku biblioteki Čaploviča. Od tamtego czasu przeprowadzono w muzeum wiele zmian. Odwiedziły go setki tysięcy zwiedzających, głównie uczniów.
GALERIA ORAWSKA
Powstała w 1965 r. Początkowo jej siedzibą był Orawski Podzamok, od 1970 r. Dolný Kubín. W pierwszych latach organizowała krótkie wystawy malarstwa, których celem było zaznajomienie zwiedzających z twórczością malarzy słowackich XIX i XX wieku. W 1971 r. powstała ekspozycja sztuki naiwnej na Wyspie Slanickiej (Zapora Orawska), a w 1973 r. także wystawa ludowej rzeźby kamiennej. W 1979 r. powstała kolejna zamiejscowa ekspozycja Galerii Orawskiej – Galeria Marii Medveckiej w miejscowości Twardoszyn. Daje ona możliwość zapoznania się z życiem i twórczością artystki narodowej. Przełomem w działalności Galerii Orawskiej było zakończenie odbudowy dawnego domu żupnego w Dolnym Kubinie, dzięki czemu stworzono sprzyjające warunki dla działalności tej instytucji.
BIBLIOTEKA ČAPLOVIČA
Biblioteka naukowa to dzieło Vavrinca Čaploviča (1778-1853), który przez całe życie kolekcjonował książki. Zdobywał je zgodnie ze ściśle przemyślanym planem. W ten sposób udało mu się zdobyć najcenniejsze dzieła od XV do połowy XIX wieku. Zebrał około 200 rękopisów średniowiecznych kodeksów i nauk społecznych. Zbiór zawiera także inkunabuły. Najstarsze dzieła zostały wydrukowane w Strasburgu w 1467 r. Zbierał także gazety, czasopisma, mapy, nuty, druki okazjonalne i ryciny. W 1839 r., kiedy Vavrinec Čaplovič podarował bibliotekę swojej ziemi ojczystej, zawierała około 20 000 tomów. Zbieranie książek kontynuował aż do swojej śmierci. Część biblioteki stanowiły także pamiątki z dziedziny astronomii, numizmatyki, medycyny, paleontologii, mineralogii i różne przyrządy techniczne, które przywoził z podróży po Europie.
KONKURSY OGÓLNOSŁOWACKIE
W Dolnym Kubinie regularnie organizowane są ogólnosłowackie konkursy recytacji poezji i prozy – Hviezdoslavov Kubín (od 1954 r.), międzynarodowy festiwal muzyki Čírenie talentov, festiwal sztuk plastycznych Bohúňova paleta, a w sporcie przyznawanie nagród Fair-play MUDr. Ivana Chodáka.
Peter Huba
